Zo verplaatst een warmtepomp warmte naar je woning
Je warmtepomp gebruikt stroom, maar maakt warmte niet alleen met elektriciteit. Hij haalt warmte uit de lucht, bodem of het water en brengt die via een gesloten kringloop naar je verwarmingssysteem.
Als je verwarming aanslaat, merk je vooral dat radiatoren of vloerverwarming warm worden. Binnen in een warmtepomp gebeurt ondertussen iets anders: een koudemiddel neemt warmte op, verandert van toestand en geeft die warmte op een hogere temperatuur weer af. Dat proces werkt ook als de buitenlucht koud aanvoelt. De werking wordt duidelijker als je de kringloop volgt, daarna het verschil tussen COP en SCOP bekijkt en ten slotte ziet wat vorst met de buitenunit doet.
Wat doet een warmtepomp met warmte?
Een warmtepomp verplaatst warmte van een bron naar je woning. Die bron kan buitenlucht, bodemwarmte of water zijn. De pomp gebruikt elektriciteit om het verplaatsen en verhogen van de temperatuur mogelijk te maken; hij zet dus niet alle benodigde warmte rechtstreeks om uit stroom. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland beschrijft dat een warmtepomp omgevingswarmte opneemt en die op de gewenste temperatuur afgeeft aan het verwarmingssysteem. Bij een luchtwarmtepomp helpt een ventilator om buitenlucht langs de warmtewisselaar te voeren, zoals toegelicht op de informatiepagina van RVO over warmtepompen.
De kern is een gesloten koudemiddelkringloop. Koudemiddel is een vloeistof of gas dat bij passende druk en temperatuur warmte kan opnemen en afgeven. Het blijft tijdens normaal bedrijf binnen het circuit. De kringloop bestaat uit vier stappen: verdampen, comprimeren, condenseren en expanderen.
Welke vier stappen doorloopt het koudemiddel?
-
Verdampen. In de verdamper stroomt koud koudemiddel langs de warmtebron. Het neemt warmte op uit bijvoorbeeld de buitenlucht. Door die warmte verdampt het koudemiddel, ook als de bron kouder is dan de gewenste temperatuur in huis. De verdamper is een warmtewisselaar: warmte gaat van de bron naar het koudemiddel.
-
Comprimeren. De compressor perst het gasvormige koudemiddel samen. De druk en temperatuur stijgen. De compressor gebruikt hiervoor elektriciteit. Dit is het deel dat de temperatuur van het opgenomen koudemiddel verder verhoogt, zodat het warmte kan afgeven aan het verwarmingswater.
-
Condenseren. In de condensor geeft het warmere koudemiddel warmte af aan het water van de centrale verwarming of aan een voorraadvat. Tijdens die warmteoverdracht condenseert het koudemiddel: het gaat terug naar vloeistof. Het verwarmingswater stroomt vervolgens naar de afgifte, bijvoorbeeld radiatoren of vloerverwarming.
-
Expanderen. Voor het koudemiddel opnieuw de verdamper bereikt, verlaagt een expansieventiel de druk. Daardoor daalt ook de temperatuur. Het koudemiddel kan weer warmte opnemen en de kringloop begint opnieuw.
De volgorde verklaart waarom een warmtepomp niet simpelweg een elektrische kachel is. De compressor heeft elektriciteit nodig, maar de condensor levert warmte die zowel uit de bron als uit de toegevoerde stroom afkomstig is. Het precieze aandeel verschilt met de omstandigheden en de installatie.
Hoe verhouden elektriciteit en geleverde warmte zich?
De COP, oftewel prestatiecoëfficiënt, vergelijkt de warmte die een warmtepomp op een bepaald moment afgeeft met de elektriciteit die hij daarvoor gebruikt. Een COP van 3 betekent in die meet- of gebruikssituatie bijvoorbeeld: 1 kilowattuur elektriciteit gaat samen met 3 kilowattuur afgegeven warmte. Dat is een rekenvoorbeeld om de verhouding uit te leggen, geen vaste uitkomst voor elke woning of elk weertype. De overige warmte komt uit de warmtebron.
Een COP is geen constant apparaatkenmerk. De uitkomst hangt onder meer af van de bron en van de temperatuur waarop de pomp warmte moet afgeven. Moet de pomp het temperatuurverschil tussen bron en verwarmingswater groter maken, dan neemt de benodigde inspanning toe en daalt doorgaans de COP. Ook hulpenergie van onderdelen, zoals de ventilator of circulatiepomp, en de gekozen meetgrens kunnen het gerapporteerde resultaat beïnvloeden. Kijk daarom bij cijfers altijd naar de testomstandigheden en naar wat in het elektriciteitsverbruik is meegeteld.
SCOP staat voor Seasonal Coefficient of Performance. Deze seizoensprestatie geeft de verhouding over een verwarmingsperiode weer, onder vastgelegde omstandigheden; in de praktijk kunnen die afwijken van jouw woning en gebruik. RVO noemt voor het jaarrendement van warmtepompen doorgaans een bandbreedte van 300 tot 500 procent, oftewel ongeveer 3 tot 5 kWh warmte per kWh elektriciteit. Dat is algemene informatie, geen voorspelling voor een specifieke installatie. Een praktijkwaarde kan anders zijn door onder meer het weer, de regeling, het warme tapwater en de benodigde aanvoertemperatuur. Voor de basisuitleg van de gesloten kringloop en het koudemiddel geeft ook Milieu Centraal uitleg over het koudemiddel in een warmtepomp.
Wat verandert er als het buiten vriest?
Een luchtwarmtepomp kan ook bij vorst warmte uit de buitenlucht opnemen. De lucht is dan kouder en het temperatuurverschil dat de installatie moet overbruggen wordt groter. Daardoor kan de COP dalen en kan de compressor harder of langer werken. Hoe de installatie reageert, hangt af van het ontwerp en de omstandigheden. Een hybride systeem kan bijvoorbeeld een andere warmtebron inschakelen; dat is een aparte werking naast de kringloop van de warmtepomp zelf. De rolverdeling tussen beide toestellen staat uitgelegd bij de werking van een hybride warmtepomp.
Bij vochtige omstandigheden kan rijp of ijs ontstaan op de buitenwarmtewisselaar. Een laag ijs belemmert de overdracht van warmte uit de lucht. Daarom schakelt de warmtepomp zo nodig tijdelijk over op een ontdooicyclus. Daarbij wordt de warmtewisselaar verwarmd om het ijs te laten smelten. Tijdens die cyclus kan de warmteafgifte aan de woning tijdelijk veranderen. Een zichtbare dampwolk kan ontstaan wanneer smeltwater verdampt in koude buitenlucht; alleen dat verschijnsel zegt niet dat er een defect is.
Ontdooien kost energie en onderbreekt tijdelijk de normale warmteopname. Het hoort bij de werking van een luchtwarmtepomp, maar de frequentie hangt af van weer en installatie. Houd de luchttoevoer en afvoer rondom de buitenunit vrij volgens de installatiehandleiding. De plaatsing kan ook invloed hebben op geluid richting woning of buren; daarom is een passende plek voor de buitenunit een functioneel aandachtspunt, niet alleen een kwestie van uiterlijk. Raadpleeg bij langdurige ijsvorming of een terugkerende storing de handleiding of laat de installatie controleren.
Wat merk je van de werking in huis?
De warmte uit de condensor komt via water of lucht bij de ruimtes terecht. Bij een watergedragen systeem wordt het verwarmingswater rondgepompt naar radiatoren, convectoren of vloerverwarming. Hoe lager de temperatuur van dat water kan blijven terwijl de woning warm wordt, hoe kleiner doorgaans de temperatuursprong die de warmtepomp hoeft te maken. Dat ondersteunt een gunstige werking, maar de benodigde temperatuur hangt af van de woning, het afgiftesysteem en het weer.
Een volledig elektrische warmtepomp kan ook warmte voor tapwater leveren, vaak via een voorraadvat. Het verwarmen van tapwater vraagt een andere temperatuur dan ruimteverwarming en beïnvloedt daarom het totale seizoensverbruik. Als een cv-ketel met een warmtepomp samenwerkt, kan de ketel op bepaalde momenten warmte leveren. De precieze regeling verschilt per systeem. De werking hier uitgelegd zegt dus hoe warmte wordt verplaatst, niet welke uitvoering het best bij jouw huis past; die vraag hoort bij de verschillende soorten warmtepompen.
Hoe controleer je of de warmtepomp goed draait?
Kijk niet alleen naar één COP-getal of naar hoe warm de uitblaaslucht voelt. Volg over een representatieve periode het elektriciteitsverbruik én de geleverde warmte, als de installatie die gegevens meet. Een SPF, oftewel Seasonal Performance Factor, kan de verhouding van werkelijk gemeten warmte en elektriciteit over een periode uitdrukken. Controleer welke onderdelen de meter omvat: alleen de compressor geeft een ander beeld dan het hele systeem met pompen, regeling en eventuele bijverwarming.
Let ook op de omstandigheden bij de vergelijking. Noteer of de meting ruimteverwarming, tapwater of beide omvat, en houd rekening met buitentemperatuur en aanvoertemperatuur. Een korte koude periode is niet rechtstreeks te vergelijken met een mildere maand. Verandert het verbruik plotseling, kijk dan eerst of de instellingen, gewenste kamertemperatuur en bedrijfsmodus zijn gewijzigd. Een foutmelding, ongewoon geluid of aanhoudend ijs vraagt om controle volgens de handleiding. Zo beoordeel je de werking op meetgegevens en omstandigheden, in plaats van een voorbeeldwaarde als gegarandeerd resultaat te behandelen.
Veelgestelde vragen
Kan een warmtepomp warmte uit koude buitenlucht halen?
Ja. Ook koude buitenlucht bevat warmte-energie. De verdamper draagt een deel daarvan over aan het koudemiddel, dat bij lage temperatuur kan verdampen. De compressor verhoogt vervolgens de druk en temperatuur, zodat de warmte bruikbaar wordt voor het verwarmingssysteem. Bij kou moet de pomp een groter temperatuurverschil overbruggen; dat vraagt doorgaans meer elektriciteit per geleverde hoeveelheid warmte.
Is een COP van 3 hetzelfde als 300 procent rendement?
COP 3 betekent dat de warmtepomp onder de omstandigheden van de meting drie eenheden warmte afgeeft per eenheid elektriciteit die hij verbruikt. Dat is niet hetzelfde als een vaste efficiëntie gedurende het hele jaar. De COP verandert met onder meer de bron- en afgiftetemperatuur. Voor een beoordeling over een langere periode is een seizoenswaarde zoals SCOP of een gemeten SPF informatiever.
Is ijs op de buitenunit altijd een storing?
Een dunne laag rijp kan ontstaan wanneer vocht uit de buitenlucht bevriest op de koude warmtewisselaar. De warmtepomp kan dan tijdelijk ontdooien en de ijslaag laten smelten. Dat is onderdeel van de normale werking. Blijft de unit langdurig dichtgevroren of lijkt het ontdooien niet te lukken, dan is het verstandig de handleiding te volgen en de oorzaak te laten controleren.
In de rubriek Warmtepompen